İyi ve kötü kolesterol nedir?
Kolesterol, vücudun sağlıklı biçimde çalışması için ihtiyaç duyduğu yağ benzeri bir maddedir. Hücre zarlarının yapısına katılır, bazı hormonların ve D vitamininin üretiminde rol oynar. Ancak kandaki kolesterol düzeyinin yükselmesi, özellikle damar duvarlarında birikerek kalp ve damar hastalıkları riskini artırabilir.
Halk arasında “iyi kolesterol” olarak bilinen HDL ile “kötü kolesterol” olarak bilinen LDL, kolesterolün kanda taşınmasını sağlayan farklı lipoprotein türleridir. Kolesterol değerlendirilirken yalnızca tek bir değere değil; LDL, HDL, trigliserit, total kolesterol ve kişinin genel sağlık durumuna birlikte bakılır.
Kolesterol vücutta ne işe yarar?
Kolesterolün tamamı zararlı değildir. Vücut, ihtiyaç duyduğu kolesterolün önemli bir bölümünü karaciğerde üretir. Bir miktar kolesterol ise hayvansal kaynaklı besinlerle alınır.
- Hücrelerin yapısının korunmasına yardımcı olur.
- Östrojen, testosteron ve kortizol gibi hormonların üretiminde görev alır.
- D vitamininin sentezine katkı sağlar.
- Safra asitlerinin üretiminde rol oynayarak yağların sindirilmesine destek olur.
Sorun, kandaki kolesterol miktarının ve özellikle LDL düzeyinin uzun süre yüksek kalmasıyla ortaya çıkar. Fazla kolesterol damar duvarında birikerek plak oluşumuna neden olabilir.
İyi kolesterol (HDL) nedir?
HDL, “yüksek yoğunluklu lipoprotein” ifadesinin kısaltmasıdır. İyi kolesterol olarak adlandırılmasının nedeni, kandaki fazla kolesterolü dokulardan ve damar duvarlarından alarak karaciğere taşımasına yardımcı olmasıdır. Karaciğer, bu kolesterolün işlenmesini ve vücuttan uzaklaştırılmasını sağlar.
Genel olarak HDL düzeyinin daha yüksek olması kalp-damar sağlığı açısından olumlu kabul edilir. Ancak HDL’nin tek başına yüksek olması tüm kalp hastalığı risklerini ortadan kaldırmaz. LDL, tansiyon, kan şekeri, sigara kullanımı, kilo ve aile öyküsü gibi diğer faktörler de önemlidir.
HDL kolesterol nasıl artırılır?
- Düzenli fiziksel aktivite yapılmalıdır.
- Sigaradan uzak durulmalıdır.
- Fazla kilo varsa sağlıklı ve sürdürülebilir bir şekilde kilo verilmelidir.
- Zeytinyağı, avokado, ceviz, badem ve yağlı balık gibi sağlıklı yağ kaynakları tercih edilmelidir.
- Rafine karbonhidrat ve şeker içeriği yüksek gıdaların tüketimi sınırlandırılmalıdır.
HDL’yi yükseltmek amacıyla alkol tüketimine başlamak önerilmez. Alkolün zararları, olası HDL artışından daha önemli olabilir.
Kötü kolesterol (LDL) nedir?
LDL, “düşük yoğunluklu lipoprotein” ifadesinin kısaltmasıdır. Kanda fazla miktarda bulunduğunda kolesterolün damar duvarlarında birikmesine yol açabilir. Bu nedenle LDL, kötü kolesterol olarak bilinir.
LDL yüksekliği zaman içinde damarların daralmasına ve sertleşmesine neden olabilir. Bu durum ateroskleroz olarak adlandırılır. Damar içindeki plakların ilerlemesi kalp krizi, inme ve bacak damarlarında dolaşım bozukluğu gibi ciddi sorunların riskini artırabilir.
LDL yüksekliği çoğu zaman belirti vermez. Kişi kendisini sağlıklı hissetse bile kolesterol düzeyi yüksek olabilir. Bu nedenle kolesterol testi, risk durumuna göre düzenli aralıklarla yapılmalıdır.
LDL kolesterol neden yükselir?
- Doymuş yağ ve trans yağ içeren besinlerin fazla tüketilmesi
- Hareketsiz yaşam tarzı
- Fazla kilo ve obezite
- Sigara kullanımı
- Şeker hastalığı ve tiroit hastalıkları
- Bazı böbrek ve karaciğer hastalıkları
- Ailevi, yani genetik kolesterol yüksekliği
- Bazı ilaçların kullanımı
Kolesterol yüksekliği yalnızca beslenmeye bağlı değildir. Özellikle genç yaşta ortaya çıkan, çok yüksek LDL değerleri veya ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsü varsa genetik faktörler araştırılabilir.
HDL ve LDL arasındaki fark nedir?
| Özellik | HDL kolesterol | LDL kolesterol |
|---|---|---|
| Halk arasındaki adı | İyi kolesterol | Kötü kolesterol |
| Temel görevi | Fazla kolesterolün karaciğere taşınmasına yardımcı olur. | Kolesterolü dokulara taşır; fazlası damar duvarında birikebilir. |
| Genel sağlık açısından | Daha yüksek olması çoğu durumda olumlu değerlendirilir. | Daha düşük olması, özellikle yüksek riskli kişilerde, genellikle tercih edilir. |
| Yüksekliğinin olası etkisi | Tek başına koruma garantisi vermez. | Damar sertliği ve kalp-damar hastalığı riskini artırabilir. |
Total kolesterol ve trigliserit nedir?
Total kolesterol, kandaki farklı kolesterol türlerinin toplamını ifade eder. Ancak yalnızca total kolesterol değerine bakmak, kişinin kalp-damar riskini değerlendirmek için yeterli değildir. LDL ve HDL düzeyleri ile trigliserit değeri de dikkate alınmalıdır.
Trigliserit ise kanda bulunan başka bir yağ türüdür. Fazla kalori alımı, şeker ve rafine karbonhidrat tüketimi, alkol, fazla kilo, diyabet ve bazı genetik faktörler trigliserit yüksekliğine yol açabilir. Yüksek trigliserit, düşük HDL veya yüksek LDL ile birlikte olduğunda kalp-damar hastalığı riskini artırabilir.
Kolesterol değerleri kaç olmalıdır?
Kolesterol hedefleri kişinin yaşına, genel sağlık durumuna, diyabet veya hipertansiyon gibi hastalıklarının bulunup bulunmadığına ve daha önce kalp-damar hastalığı geçirip geçirmediğine göre değişir. Bu nedenle tek bir “normal kolesterol” değeri herkes için geçerli değildir.
| Test | Genel değerlendirme |
|---|---|
| Total kolesterol | 200 mg/dL’nin altında olması genellikle arzu edilir. |
| LDL kolesterol | Düşük riskli kişilerde 100 mg/dL’nin altında olması sık kullanılan bir hedeftir; yüksek riskli kişilerde hedef daha düşük olabilir. |
| HDL kolesterol | Erkeklerde 40 mg/dL’nin, kadınlarda 50 mg/dL’nin üzerinde olması genellikle daha olumlu değerlendirilir. |
| Trigliserit | 150 mg/dL’nin altında olması genellikle normal kabul edilir. |
Bu değerler genel bilgilendirme amaçlıdır. Özellikle kalp krizi, inme, damar hastalığı veya diyabet öyküsü bulunan kişilerde LDL hedefi doktor tarafından daha düşük belirlenebilir. Laboratuvarların referans aralıkları da birbirinden farklı olabilir.
Kolesterol testi nasıl yapılır?
Kolesterol, genellikle koldan alınan kan örneğiyle ölçülür. Testte total kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit değerleri incelenebilir. Bazı durumlarda test öncesinde 8 ila 12 saatlik açlık istenebilir. Ancak açlık gerekip gerekmediği, istenen testlere ve sağlık kuruluşunun uygulamasına göre değişir.
Testten önce ağır egzersiz yapmak, alkol tüketmek veya alışılmışın dışında beslenmek sonuçları etkileyebilir. En doğru hazırlık bilgisi sağlık profesyonelinden alınmalıdır.
Kolesterolü düşürmek için ne yapılabilir?
Beslenme alışkanlıklarını iyileştirin
- Yağlı kırmızı et, işlenmiş et ürünleri, tereyağı ve tam yağlı süt ürünlerini sınırlayın.
- Kızartma yerine fırın, ızgara, haşlama veya buğulama yöntemlerini tercih edin.
- Yulaf, kuru baklagiller, sebze, meyve ve tam tahıllar gibi lif içeriği yüksek besinlere sofranızda daha fazla yer verin.
- Zeytinyağı, balık, ceviz ve badem gibi doymamış yağ kaynaklarını ölçülü tüketin.
- Hazır paketli ürünlerde trans yağ ve doymuş yağ miktarını kontrol edin.
- Şekerli içecekleri ve aşırı tatlı tüketimini azaltın.
Hareketli bir yaşam tarzı benimseyin
Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite, kalp sağlığını destekleyebilir. Tempolu yürüyüş, bisiklete binme, yüzme ve dans gibi aktiviteler düzenli yapıldığında kilo kontrolüne ve kan yağlarının iyileştirilmesine katkı sağlayabilir. Uzun süre oturmayı gerektiren işlerde gün içinde kısa hareket molaları vermek de faydalıdır.
Sigara kullanımını bırakın
Sigara, damarların iç yüzeyine zarar verir ve kalp-damar hastalığı riskini artırır. Sigarayı bırakmak, HDL düzeyinin ve genel damar sağlığının iyileşmesine katkı sağlayabilir. Bırakma sürecinde aile hekimi veya sigara bırakma polikliniklerinden destek alınabilir.
Kolesterol ilaçları ne zaman kullanılır?
Kolesterol tedavisi yalnızca kan tahlilindeki tek bir sonuca göre belirlenmez. Doktor; kişinin yaşını, LDL düzeyini, kalp-damar hastalığı öyküsünü, diyabet ve tansiyon durumunu, sigara kullanımını ve aile öyküsünü birlikte değerlendirir.
Gerekli görüldüğünde statinler başta olmak üzere farklı kolesterol ilaçları reçete edilebilir. Bu ilaçlar doktor önerisi olmadan başlanmamalı, doz değişikliği yapılmamalı veya aniden bırakılmamalıdır. İlaç kullanırken kas ağrısı, güçsüzlük, koyu renkli idrar veya başka bir yan etki fark edilirse sağlık profesyoneline başvurulmalıdır.
Kolesterol yüksekliği belirti verir mi?
Kolesterol yüksekliği çoğunlukla sessiz ilerler ve uzun süre herhangi bir belirtiye neden olmaz. Bu nedenle yalnızca şikâyet olduğunda test yaptırmak yeterli değildir. Bazı kalıtsal kolesterol hastalıklarında göz çevresinde sarımsı yağ birikimleri, tendonlarda sertlik veya erken yaşta kalp-damar hastalığı görülebilir; ancak bu bulgular her kişide ortaya çıkmaz.
Göğüste baskı veya ağrı, nefes darlığı, ani konuşma bozukluğu, yüz-kol-bacakta güçsüzlük gibi belirtiler acil durum işareti olabilir. Bu tür şikâyetlerde kolesterol sonucu beklenmeden acil tıbbi yardım alınmalıdır.
Sonuç: İyi kolesterol tek başına yeterli değildir
İyi kolesterol olarak bilinen HDL, fazla kolesterolün taşınmasına yardımcı olurken kötü kolesterol olarak bilinen LDL’nin yüksekliği damar sağlığını olumsuz etkileyebilir. Bununla birlikte kalp-damar hastalığı riski yalnızca HDL veya LDL değerleriyle belirlenmez. Total kolesterol, trigliserit, tansiyon, kan şekeri, kilo, sigara kullanımı ve aile öyküsü birlikte değerlendirilmelidir.
Dengeli beslenme, düzenli egzersiz, sigaradan uzak durma ve doktorun önerdiği kontroller, kolesterol yönetiminin temelini oluşturur. Kan tahlili sonuçlarınızı kişisel sağlık durumunuzla birlikte değerlendirmek için aile hekiminize veya ilgili uzman doktora danışmanız önemlidir.
